Giấc mơ được làm công dân vũ trụ
đã chào đời tại đây hơn hai thiên niên kỉ trước
ở thành phố Alexandria,
đặt tên theo người sáng lập thành phố, hoàng đế xâm lược đã mất,
Alexander Đại đế.
Các hoàng đế Hy Lạp của triều đại Ptolemy,
nắm giữ phần nằm trên Ai Cập của triều đại Alexander,
đã xây dựng thư viện này
cùng các viện nghiên cứu thuộc về nó.
Từ trước đến nay,
hiếm có chính phủ nào
lại rộng tay chi ra
nhiều ngân sách đến thế
để thu thập tri thức.
Và kết quả thật xứng đáng.
Rất xứng đáng.
Họ kiểm tra mọi con tàu cập bến Alexandria.
Thứ họ tìm không phải hàng buôn lậu
mà là các cuốn sách có thể được sao chép và lưu giữ tại đây,
thư viện lớn nhất thế giới ngày ấy.
Tại đây, Eratosthenes, một trong các thủ thư chính,
đã tính toán chính xác kích thước của Trái Đất
và sáng tạo ra địa lí.
Pythagoras.
Hypatia.
Euclid.
Trong một cuốn sách, Euclid đã xây dựng các nguyên tắc hình học
được sử dụng suốt 2.300 năm nay.
Phần lớn Kinh Cựu Ước còn đến ngày nay
đến từ bản dịch Hy Lạp được thực hiện tại đây.
Bản chép tay gốc của các tác phẩm Hy Lạp kinh điển
trong lĩnh vực hài kịch, chính kịch, thơ ca,
khoa học, kĩ thuật,
y dược, lịch sử,
toàn bộ thành quả
của buổi đầu văn minh cổ đại, được lưu giữ tại đây.
Không có số liệu chính xác về số lượng cuộn sách ở đây.
Con số này dao động từ 500.000
cho tới gần một triệu.
Và tất cả chúng...
toàn bộ thư viện này
chỉ là một phần nhỏ trong số tri thức
bạn có thể tiếp cận vào thời điểm hiện tại.
Tri thức chung của loài người,
thư viện điện tử Alexandria của chính chúng ta,
có thể được tiếp cận bởi bất cứ ai sở hữu phương tiện,
mối quan tâm và quyền thực hiện nó.
Điều này khác với Alexandria.
Tại đây, tri thức thuộc về giới thượng lưu.
Thế nên, vào thế kỉ thứ tư sau Công nguyên,
khi quần chúng đến phá hủy thư viện này
cùng những kiệt tác của xã hội văn minh,
không có đủ người bảo vệ nó.
Lần tới, khi quần chúng nổi dậy, điều gì sẽ xảy ra?
Biên dịch: tieu_dao_tac | tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos
VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG-THỜI GIAN
Tập 13: Không sợ bóng tối
Chúng ta đã thám hiểu nhiều nơi,
từ sâu trong nhân nguyên tử
cho tới chân trời vũ trụ,
từ điểm khởi đầu của thời gian cho tới tương lai xa xôi.
Đã tới lúc ta làm một thí nghiệm.
Thí nghiệm này không cần phòng thí nghiệm.
Bạn có thể thử nghiệm trong đầu.
Nó được gọi là "thử nghiệm ý tưởng."
Hãy chọn một ngôi sao--
bất cứ ngôi sao nào trong số hàng trăm tỉ ngôi sao
trong hệ Ngân Hà,
một thiên hà
trong số hàng trăm tỉ thiên hà trong vũ trụ đã biết.
Ngôi sao kia nhé?
Hay ngôi sao kia?
Được rồi, hãy chọn ngôi sao này.
Có khoảng chục hành tinh và mặt trăng quay quanh nó.
Giả dụ, một trong số chúng
có khoảng 10 triệu dạng sống
và một trong số này là một loài có trí thông minh.
Giả dụ một nhánh nhỏ của loài ấy
tin rằng họ đã biết hết mọi thứ.
Họ cho rằng thế giới ấy là trung tâm của vũ trụ,
rằng vũ trụ sinh ra để dành cho họ,
rằng họ đã biết mọi thứ cần biết,
rằng tri thức của họ đã hoàn thiện.
Các bạn sẽ đánh giá quan điểm ấy thế nào?
Tổ tiên chúng ta cũng từng tin rằng
vũ trụ sinh ra dành cho con người.
Cũng dễ hiểu tại sao chúng ta tưởng mình là trung tâm vũ trụ.
Nói cho cùng thì, dường như Mặt Trời và các vì sao
đều quay quanh chúng ta.
Chúng ta vẫn bảo là Mặt Trời "mọc".
Cấu trúc ngôn ngữ, thần thoại và giấc mơ của chúng ta
đều đến từ thời kì tiền khoa học ấy.
Đây là hình ảnh thế giới ngày ấy,
trước khi Columbus lên đường thám hiểm.
Năm 1492, Martin Behaim
thiết kế mô hình địa cầu đầu tiên.
Như mọi người khác, Martin Behaim cho rằng
bức tranh địa lí đã được hoàn thiện.
Có ba lục địa...
châu Âu, châu Phi và châu Á,
cùng một đại dương rộng lớn nằm giữa chúng.
Behaim không hề biết tới sự tồn tại của Bắc và Nam Mĩ.
Các bạn thấy thật tự hào về hiểu biết của mình, phải không?
Nhưng thực tế là, những điều Martin Behaim biết
về thế giới của ông, Trái Đất,
còn nhiều hơn những điều chúng ta biết về thế giới của mình, vũ trụ.
Một bài học khiêm tốn mới đây thôi
sẽ chứng minh điều này.
Năm 1912, Victor Hess thực hiện một loạt hành trình
lên bầu trời Áo
và tìm thấy đam mê của mọi nhà khoa học...
một bí ẩn nằm ngoài phạm vi
hiểu biết khoa học truyền thống.
Và cho tới ngày nay,
một thế kỉ sau, chúng ta vẫn đang đi tìm lời giải hoàn chỉnh
cho khám phá của Hess.
Vào thời điểm đó, người ta vừa phát hiện ra một loại năng lượng mới,
năng lượng phóng xạ.
Nó được nhận biết
bằng một số nguyên tố nhất định, ví dụ như ra-đi.
Nhưng năng lượng này cũng có trong không khí,
cách xa các đá phóng xạ.
Nó ở khắp mọi nơi.
Năng lượng kì lạ này từ đâu tới?
Không ai biết.
Hess ngờ rằng nó đến từ bên ngoài Trái Đất.
Để thử nghiệm giả thuyết này, ông mang thiết bị dò tìm phóng xạ
lên trên bầu trời.
Trong một chuyến bay khinh khí cầu nguy hiểm,
ông đạt tới độ cao gần 5 km.
Khi lên tới phần không khí mỏng, lạnh,
thuộc tầng trên của khí quyển,
ông phát hiện phóng xạ tại đây
cao gấp hai lần dưới mặt đất.
Phóng xạ đến từ bên ngoài Trái Đất.
Đó là lí do nồng độ phóng xạ dưới đất thấp hơn--
khí quyển Trái Đất đang hấp thụ phần lớn năng lượng này.
Vài người cho rằng phóng xạ đến từ Mặt Trời.
Để thử nghiệm giả thuyết này, Hess bay lên
trong một lần nhật thực.
Nhưng nhật thực không ảnh hưởng tới phóng xạ.
Hess cũng phát hiện ra rằng nồng độ phóng xạ ban đêm
bằng với ban ngày.
Phòng xạ tới từ bên ngoài Trái Đất, nhưng không phải từ Mặt Trời.
Nhưng Hess không biết rằng
gió Mặt Trời không di chuyển nhanh đến thế.
Và thế, do lí luận sai,
ông đã đi đến kết luận sai.
Hess đã phát hiện ra tia vũ trụ--
cơn mưa các hạt hạ nguyên tử di chuyển trong vũ trụ
ở tốc độ ánh sáng.
Nếu không có khí quyển Trái Đất bảo vệ,
các tia này sẽ gây chết người.
Năng lượng của một vài tia vũ trụ
bằng với năng lượng của một viên đạn được bắn ra.
Để lần lại lịch sử
từ một cái chết dữ dội đến các tia này
sẽ mất nhiều thập kỉ.
Tia vũ trụ Victor Hess tìm thấy
trên bầu trời nước Áo trở thành một bí ẩn với các nhà khoa học.
Phóng xạ trong các đá trên Trái Đất,
ví dụ như trong đá uranium,
xuất hiện nhờ sự phân rã nguyên tử.
Nhưng tia vũ trụ lại khác.
Chúng mạnh hơn
bất cứ thứ gì trong thế giới của Hess.
Suốt hai thập kỉ, các nhà khoa học tự hỏi
thứ gì đã tạo nên tia vũ trụ.
Rồi Fritz Zwicky xuất hiện,
người lỗi lạc nhất bạn chưa từng nghe tới.
Năm 1933, ông và một đồng nghiệp phát hiện ra rằng
một số vì sao chợt sáng
bằng cả thiên hà chứa nó trong một vài tuần
trước khi lại mờ đi.
Fritz Zwicky là người đầu tiên
hiểu được chuyện gì đã xảy ra.
Ông đã kết luận chính xác
rằng đây là cái chết của một sao lớn--
nó nổ tung trong vũ trụ.
Ông gọi kiểu chết này là "vụ nổ siêu tân tinh"
và dự đoán rằng ngôi sao hấp hối sẽ thu nhỏ
từ bề ngang khoảng 1,6 triệu km xuống còn 16 km.
Cái xác này đặc tới mức
một hạt nhỏ của nó
cũng nặng bằng Kim tự tháp Ai Cập.
Cấu tạo nên ngôi sao này
phần lớn là các hạt hạ nguyên tử neutron.
Thế nên, ông gọi những vật thể kì lạ này là "sao neutron".
35 năm sau dự đoán của Zwicky,
các nhà thiên văn học bắt đầu tìm thấy chúng.
Họ gọi chúng là "sao xung"
bởi chúng quay rất nhanh và đều đặn phát ra sóng radio.
Siêu tân tinh và sao neutron
đóng góp nhiều loại tia vũ trụ
nhưng không có loại mạnh nhất.
Khoa học vẫn chưa thể giải thích điều này,
và chúng tôi chấp nhận điều đó.
Đó là một lí do tôi yêu khoa học.
Chúng tôi không cần giả vờ đã biết mọi đáp án.
Zwicky cũng đưa ra ý tưởng
trọng lực của một thiên hà làm biến dạng
và khiến không gian quanh nó hoạt động như một thấu kính.
Điều này bóp méo và khuếch đại ánh sáng
của bất cứ thiên hà nào nằm ngay sau nó.
Vì thế, các nhà thiên văn học trên Trái Đất sẽ nhìn thấy
nhiều hình ảnh méo mó của thiên hà xa xôi đó,
giống như ở trong nhà gương vậy.
40 năm sau dự đoán này, chúng ta bắt đầu tìm thấy chúng.
Zwicky cũng có một phát hiện nữa vào những năm 1930.
Trong khi nghiên cứu Cụm thiên hà Coma,
ông phát hiện chuyển động kì lạ của các thiên hà này.
Các thiên hà này di chuyển quá nhanh.
Khi nhanh như vậy, đáng ra chúng phải tách nhau ra.
Trọng lực của các sao trong các thiên hà này
không đủ mạnh để giữ chúng lại với nhau.
Zwicky cho rằng
phải có một thứ gì khác đang giữ chúng lại với nhau.
Yếu tố bí ẩn còn thiếu ấy
phải có khối lượng gấp khoảng 50 lần
các ngôi sao này.
Nhưng không ai để ý đến ý tưởng ngông cuồng này.
Họ ngỡ đây chỉ là một ý tưởng điên rồ khác của Zwicky.
Trong Hệ Mặt Trời của chúng ta,
hành tinh trong cùng, Thủy Tinh, di chuyển nhanh hơn nhiều
Hải Vương Tinh, hành tinh xa nhất.
Kể cũng hợp lí, phải không?
Khi bạn đẩy hoặc kéo vật gì càng mạnh, chúng di chuyển càng nhanh.
Trọng lực của Mặt Trời yếu dần theo khoảng cách.
Do vậy, các hành tinh ở xa Mặt Trời di chuyển chậm hơn.
Người ta cho rằng các sao xa tâm thiên hà
cũng vậy.
Hập hết các sao tập trung ở trung tâm thiên hà.
Do vậy, trọng lực chung của chúng tác động lên các sao khác
giống cách Mặt Trời tác động tới các hành tinh.
Nhưng vào những năm 1970, khi nhà thiên văn học Vera Rubin
nghiên cứu thiên hà Tiên nữ,
bà phát hiện các sao vòng ngoài không hề như vậy.
Không như các hành tinh ở rìa Hệ Mặt Trời,
tốc độ di chuyển của các sao xa tâm thiên hà
bằng của các sao gần tâm.
Và chúng đều đang di chuyển rất nhanh.
Vera nghĩ: "Thật kì lạ."
"Thiên hà Tiên nữ thật kì lạ."
Thế nên bà nghiên cứu một thiên hà khác.
Nhưng chuyện vẫn vậy.
Rồi một thiên hà khác nữa.
Vera nghiên cứu 60 thiên hà
và phát hiện ra chúng
đều đang vi phạm Định luật hấp dẫn,
nguyên tắc cơ bản của vật lí.
Sau các hoài nghi ban đầu,
đồng nghiệp của bà tự mình kiểm chứng,
và phát hiện ra Vera đã đúng.
Định luật Hấp dẫn của Isaac Newton không sai:
Vera Rubin phát hiện ra rằng trọng lực
của một thứ gì đó rất lớn và vô hình
đang buộc các sao đi nhanh hơn.
Và rồi, có người nhớ đến lão già điên khùng Fritz Zwicky
và dạng trọng lực bí ẩn
trong các cụm thiên hà,
"vật chất tối," như ông này gọi vào năm 1933.
Vera Rubin đã chứng minh sự tồn tại
của một vũ trụ mới, rộng lớn hơn rất nhiều.
Và cũng như vũ trụ ta từng biết,
nó tràn ngập bí ẩn.
Ta không quan sát được vật chất tối.
Ta chỉ có thể nhận thấy tác động trọng lực,
đẩy nhanh tốc độ các sao và thiên hà khả kiến, của nó.
Đặc tính của vật chất tối là một bí ẩn sâu sắc nữa.
Rubin đã cung cấp bằng chứng về một vũ trụ vô hình,
lớn hơn vũ trụ chúng ta từng biết tới gần 10 lần.
Nó giống như là trước nay, ta chỉ đứng trên bờ biển vào buổi tối,
nhầm lẫn tưởng rằng
các bọt biển kia là toàn bộ đại dương.
Vera Rubin quan sát các vì sao và nhận ra
chúng chỉ là bọt biển mà thôi
và rằng phần lớn vũ trụ vẫn còn là một bí ẩn.
Nhưng khoan.
Chưa hết kì lạ đâu.
Ngân Hà của chúng ta,
vài tỉ ngôi sao,
cộng với các đám mây khí và bụi,
vật chất của các ngôi sao trong quá khứ và tương lai,
cùng khoảng 100 tỉ thiên hà khác, tất cả chúng
tính cả vô số
hành tinh, mặt trăng và sao chổi khác--
chỉ là 5% vũ trụ.
Bởi còn một bí ẩn lớn hơn cả vật chất tối
Năng lượng tối, lấp đầy không gian vũ trụ
và là nguyên nhân vũ trụ giãn nở.
Và ý tưởng siêu tân tinh của Fritz Zwicky
đã mở đường khám phá năng lượng này.
Kịch bản là thế này: Một ngôi sao dùng cạn nguyên liệu hạt nhân...
rồi nguội đi
và đột ngột sụp đổ dưới trọng lực của chính nó.
Ngôi sao tái xuất trong một vụ nổ khổng lồ,
để lại đằng sau một sao neutron hoặc một hố đen.
Do khối lượng ngôi sao ban đầu
có thể dao động trong một khoảng lớn,
độ sáng tối đa của nó khi nổ
cũng có thể dao động trong một khoảng lớn.
Bởi thế, bạn không thể xác định khoảng cách đến nó
dựa trên độ sáng của nó.
Một siêu tân tinh tương đối gần có thể sáng bằng
một siêu tân tinh ở xa nhưng sáng mạnh hơn.
Nhưng có một dạng siêu tân tinh
ổn định về độ mạnh.
Nó là hồi kết tuyệt đẹp
của điệu nhảy giữa một sao khổng lồ và một sao lùn.
Khi hai sao này bay gần nhau,
lớp khí ngoài cùng của ngôi sao khổng lồ
bị hút về phía sao lùn.
Khi khối lượng bổ sung này
quá lớn,
sao lùn nổ tung như một bom nhiệt hạch khổng lồ.
Trong vài tuần,
một siêu tân tinh như thế sẽ sáng bằng
tất cả sao trong thiên hà đó.
Năng lượng tối đa
của dạng siêu tân tinh này luôn ổn định,
sáng hơn Mặt Trời của chúng ta khoảng năm tỉ lần.
Với các kính viễn vọng lớn,
ta có thể nhìn thấy chúng trong các thiên hà xa xôi
nằm ở rìa vũ trụ khả kiến.
Do các siêu tân tinh này có mức năng lượng ổn định,
chúng là công cụ lí tưởng để tính toán khoảng cách
đến các góc xa nhất của vũ trụ.
Chúng tôi gọi chúng là "các ngọn nến chuẩn."
Năm 1929, Edwin Hubble phát hiện ra rằng vũ trụ đang mở rộng.
Các thiên hà ở xa đang đi ra xa nhau hơn.
Sau này, chúng tôi biết rằng
quá trình mở rộng này bắt đầu khoảng 14 tỉ năm trước
cùng với vụ nổ đã sinh ra vũ trụ-- Vụ nổ Big Bang.
Mọi người cho rằng
tốc độ mở rộng sẽ dần chậm lại
do lực kéo của trọng lực
của các phần khác nhau của vũ trụ.
Nếu vật chất tối đủ nhiều,
trọng lực của nó sẽ dần chấm dứt quá trình mở rộng
và vũ trụ sẽ trở lại trạng thái ban đầu.
Trong trường hợp đó, sau cùng mọi thứ sẽ sụp đổ hoàn toàn
trong một vụ co lớn.
Ngược lại, nếu vũ trụ có ít vật chất tối hơn,
quá trình mở rộng sẽ kéo dài vĩnh viễn
nhưng tốc độ mở rộng sẽ dần chậm lại.
Hai nhóm các nhà thiên văn học đã ganh đua nhau
quan sát các siêu tân tinh ở các thiên hà xa xôi.
Và đó lại là
một khoảnh khắc "thật kì lạ" khác.
Năm 1998, hai nhóm cùng độc lập đi đến
một kết luận chung.
Quá trình mở rộng không hề chậm lại
mà đang diễn ra nhanh hơn.
Điều này có nghĩa là vũ trụ sẽ mở rộng mãi mãi.
Dường như, một lực bí ẩn nào đó trong vũ trụ
đang lấn áp trọng lực trên qui mô lớn
và nới rộng vũ trụ.
Phần lớn năng lượng trong vũ trụ nằm ở
lực bí ẩn này.
Chúng ta gọi nó là "năng lượng tối,"
nhưng cái tên đó, giống như "vật chất tối,"
chỉ là bí danh cho sự hạn hẹp của chúng ta.
Chúng ta không thể biết hết mọi đáp án.
Hãy thừa nhận sự hạn hẹp của mình
chứ đừng tin vào những câu trả lời sai.
Vờ như đã biết tất cả sẽ chặn đường
tìm kiếm đáp án thật sự.
Tối nay, con tàu của chúng ta sẽ tiến vào
một vùng nước còn kì bí hơn.
Hãy cùng tôi khám phá.
Mới có hai tàu vũ trụ của ta tiến vào
đại dương không gian liên sao mênh mông, u tối này.
Hành trình dài nhất lịch sử nhân loại
khởi hành vào năm 1977--
Tàu Voyager 1 và 2 của NASA.
Hai tàu di chuyển ở tốc độ khoảng 64.000 km/h.
Chúng mang lại những hình ảnh đầu tiên
của Vết Đỏ Lớn trên Mộc Tinh,
cơn bão có kích thước gấp ba lần Trái Đất
đã gầm thét ít nhất từ năm 1644,
thời điểm người ta bắt đầu quan sát thấy nó.
Có thể cơn bão này đã ở đó hàng nghìn năm nay.
Hai tàu này cũng lần đầu tiên phát hiện hoạt động núi lửa
trên một thế giới khác, mặt trăng Io của Mộc Tinh...
cùng biển dưới bề mặt băng giá
của mặt trăng Europa...
với trữ lượng nước gấp hai lần Trái Đất.
Hai tàu dũng cảm bay qua vành đai Thổ Tinh
và phát hiện ra vành đai này
là hàng trăm vòng thiên thạch mỏng bay quanh Thổ Tinh.
Trên mặt trăng khổng lồ Titan của Thổ Tinh,
Voyager phát hiện ra khí quyển đặc gấp bốn lần Trái Đất.
Điều này gợi ý sự hiện diện của các biển hiđrôcacbon trên Titan.
Sau này, chúng ta đã xác nhận được điều này.
Voyager 2 mang lại hình ảnh đầu tiên
của hành tinh xa xôi nhất, Hải Vương Tinh,
nơi gió gầm rú ở tốc độ khoảng 2.000 km/h.
Và của mặt trăng Triton của Hải Vương Tinh,
nơi có các mạch ni-tơ nóng phun lên độ cao 8 km.
Voyager đã thực hiện thành công sứ mạng thám hiểm
các hành tinh ngoài cùng Hệ Mặt Trời,
nhưng hành trình tiến vào bóng tối của nó
chỉ mới bắt đầu.
35 năm sau ngày phóng đi,
Voyager 1 trở thành tàu thăm dò đầu tiên
tiến vào vùng không gian chưa từng được khám phá.
Mặt Trời liên tục phóng về mọi phía
các dòng hạt điện tích
di chuyển ở tốc độ khoảng 1,6 triệu km/h.
Gió mặt trời thổi thành một bong bóng từ trường lớn,
nhật quyển, mở rộng ra ngoài phạm vi Hệ Mặt Trời.
Nhật quyển tiếp xúc với lớp khí mỏng của không gian liên sao.
Đó là ranh giới giữa chúng.
Voyager 1 báo về Trái Đất
rằng các thiết bị dò tìm trên tàu
đang thu nhận ngày càng nhiều tia vũ trụ hơn.
Cho tới thời điểm này, chúng ta vẫn chưa biết
điểm khởi đầu của đại dương liên sao.
Voyager 1 đi tiếp,
vượt qua ranh giới chúng ta chưa từng vượt qua.
Nhật quyển bảo vệ chúng ta khỏi phần lớn tia vũ trụ chết người.
Khi gió Mặt Trời thổi,
quyển này mở rộng.
Khi gió Mặt Trời ngừng, quyển này thu nhỏ lại.
Khi có một siêu tân tinh ở một thiên hà láng giềng
vật chất từ ngôi sao bị nổ tung
đẩy nhật quyển thu nhỏ lại.
Nếu lực đẩy đủ mạnh,
đẩy nhật quyển lùi về sau Trái Đất,
Trái Đất sẽ tắm mình trong phóng xạ của vật chất siêu tân tinh.
May thay, điều này ít khi xảy ra.
Lần gần đây nhất có lẽ là hai triệu năm trước.
Một ngôi sao láng giềng đã nổ tung
một triệu năm trước khi loài người xuất hiện.
Sao chúng tôi lại biết?
Bởi ngôi sao ấy đã để lại dấu tích
sâu dưới đáy biển.
Đá mangan, những hòn đá nhỏ như thế này,
nằm rải rác trên phần lớn đáy biển.
Tốc độ tăng trưởng của nó rất chậm,
khoảng một mi-li-mét trong một triệu năm,
từng lớp, từng lớp một.
Các đá này cộng tác với vi khuẩn để phát triển
bằng cách hấp thụ khoáng chất phân rã trong nước biển.
Siêu tân tinh tạo ra một loại sắt phóng xạ,
không giống bất cứ vật chất tự nhiên nào trên Trái Đất.
Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy dấu vết của loại sắt này
trong một lớp mỏng dưới bề mặt
đá mangan.
Sử dụng tốc độ tăng trưởng của đá,
họ tính tuổi của lớp đá ấy và liên hệ nó
với một ngôi sao đã chết từ lâu.
Khác biệt giữa suy nghĩ đây chỉ là một hòn đá
và tìm hiểu lịch sử vũ trụ nó chứa đựng
chính là khoa học.
Đại dương liên sao sâu và tối tăm.
Ở đây, Mặt Trời chỉ là ngôi sao sáng nhất trên bầu trời.
Thế nhưng, hai tàu Voyager vẫn duy trì liên lạc thường xuyên
với Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản Lực của NASA,
xuyên qua khoảng cách hàng giờ ánh sáng
ngăn cách chúng với hành tinh mẹ.
Không có vật thể nhân tạo nào khác
từng đi xa nhà tới thế.
Kể cả sau khi
chúng mất liên lạc với chúng ta,
sứ mạng cuối cùng và kéo dài nhất Voyager
sẽ bắt đầu.
Vào năm 1979, khi hai tàu bay quanh Mộc Tinh,
trọng lực khổng lồ của hành tinh này đã tiếp sức,
đẩy hai tàu ra ngoài Hệ Mặt Trời,
du hành trong Ngân Hà
trong một tỉ năm nữa.
Carl Sagan đã sớm nhận ra nhiệm vụ Voyager
là hai vé miễn phí vào vĩnh cửu.
Ông tập hợp một nhóm nhỏ, tạo ra một thông điệp
gửi tới bất cứ công dân vũ trụ nào
bắt gặp hai tàu vô chủ này.
2.600 năm trước,
vua Esarhaddon của Assyria đã viết:
"Ta cho xây những bức tượng bằng đồng
và cho làm những mảnh đất sét có khắc chữ.
Ta để lại chúng cho thế hệ mai sau."
Những hình vẽ này đã tiếp nối truyền thống ấy.
Chúng được khắc lên vỏ ngoài của một thông điệp
dành cho sinh vật tới từ mọi thế giới và thời đại.
Một nền văn minh ngoài Trái Đất
với lịch sử tiến hóa riêng
và trình độ khoa học đủ xa
để đi trong không gian liên sao
thì liệu có điểm nào chung với con người?
Chúng ta và họ có ít nhất một điểm chung,
một ngôn ngữ chung...
khoa học.
Phá vỡ rào cản trọng lực là một việc khó.
Để tiến vào đại dương vũ trụ
bạn phải biết toán và vật lí.
Hiđrô là nguyên tố phổ biến nhất trong vũ trụ.
Electron trong nguyên tử hiđrô
đảo trục
ở một tần suất cố định.
Các nguyên tử hiđrô là các đồng hồ tự nhiên tí hon--
tíc... tắc.
Chúng ta có một đơn vị thời gian chung
với các sinh vật ngoài hành tinh.
Điều này hỗ trợ phần tiếp theo
của thông điệp.
Đây là địa chỉ của chúng ta trong vũ trụ.
Sao xung là các sao neutron quay rất nhanh
và đều đặn phát sóng radio.
Bạn có thể đo tần suất sóng phát ra.
Mặt Trời là trung tâm biểu đồ này.
Và các đường thẳng chỉ vào 14 sao xung gần ta nhất.
Một mã đơn giản ghi danh từng sao
bằng tần phát sóng radio độc nhất vô nhị của nó,
sử dụng đồng hồ nguyên tử hiđrô
làm đơn vị thời gian.
Người ngoài hành tinh có thể sử dụng biểu đồ này
để xác định vị trí trong Ngân Hà
của hành tinh đã phóng đi hai tàu Voyager.
Họ cũng có thể biết
tàu này được phóng đi trước đó bao lâu.
Điều này rất quan trọng bởi đĩa vàng trên Voyager
có tuổi thọ thiết kế là một tỉ năm.
Hãy thử tưởng tượng
bạn là một nhà khảo cổ ngoài hành tinh.
Một vật thể nhân tạo được trục vớt khỏi đại dương liên sao.
Các sinh vật tạo ra nó
sống cách đây một tỉ năm.
Bạn nghĩ sao về họ và hành tinh của họ?
Họ gửi đến âm nhạc của họ
và lời chào trong 59 ngôn ngữ của loài người.
Xin chào, đây là trẻ em trên Trái Đất.
Cùng lời chào của loài cá voi.
Và một chuỗi âm thanh bao gồm vụ phóng tên lửa Saturn V.
Những lời đầu tiên của một bà mẹ với con.
Ngoan nào.
Con ngoan nào.
Sóng não của một cô gái trẻ mới yêu.
Và âm thanh của một sao xung.
Tất cả chúng sẽ tồn tại một tỉ năm.
Một tỉ năm là bao lâu?
Nếu bạn nén toàn bộ thời gian kể từ vụ nổ Big Bang,
vụ nổ sinh ra vũ trụ,
vào một năm trên Trái Đất
thì một tỉ năm là khoảng một tháng.
Một tỉ năm trước, Trái Đất ra sao?
Phần lớn đất trên Trái Đất là một siêu lục địa,
siêu lục địa Rodinia.
Trái Đất ngày ấy là một hoang mạc-- không động vật, không cây cối.
Một tỉ năm trước, khí quyển chưa đủ ôxi
để tạo thành lớp ozone.
Không có lớp ozone, tia cực tím
không cho phép sự sống bám rễ trên mảnh đất này.
Rodinia trông giống Hỏa Tinh
hơn là Trái Đất ngày nay.
Đại dương khổng lồ tạo ra các cơn mưa bão lớn,
gây ra lụt lội và xói mòn.
Sông băng hình thành, và các chuyển động chậm nhưng đều đặn của nó
tái tác hình hài lục địa.
Sinh vật đơn bào làm chủ đại dương,
nhưng một số sinh vật khác sống thành đám,
các "thảm vi khuẩn".
Chẳng bao lâu sau, sinh vật đa bào đầu tiên tiến hóa.
Và một tỉ năm sau đây,
Trái Đất sẽ ra sao?
Rất lâu sau khi các thành phố, các kim tự tháp Ai Cập,
và dãy núi Rocky đã bị bào mòn thành cát bụi?
Chúng ta khó lòng dự đoán được
tương lai xa xôi ấy.
Điều chắc chắn duy nhất
là Trái Đấy ngày nay sẽ thay đổi nhiều đến mức
chúng ta không còn nhận ra mái nhà này nữa.
Nhưng kể cả một tỉ năm sau,
danh tính của chúng ta
và âm nhạc chúng ta sáng tạo vào mùa xuân năm nào
vẫn sẽ sống mãi.
Trong tương lai xa xôi ấy, Mặt Trời đã đi thêm
bốn vòng quanh tâm Ngân Hà
và hai tàu Voyager đã bay xa khỏi Mặt Trời.
Carl Sagan từng là thành viên trong Nhóm hình ảnh của Voyager.
Ông đã đưa ra ý tưởng
lệnh cho Voyager chụp một bức ảnh cuối cùng.
Vào thế hệ trước đó,
một phi hành gia trong nhiệm vụ Apollo cuối cùng lên Mặt Trăng
đã chụp một bức ảnh Trái Đất--
một hành tinh, một thế giới không có biên giới.
Bức ảnh ấy trở thành biểu tượng của một tư duy mới.
Carl nhận ra bước tiếp theo là gì.
Ông thuyết phục NASA quay máy ảnh của Voyager 1
về phía Trái Đất khi tàu bay qua Hải Vương Tinh.
Đây là hình ảnh cuối cùng của nó về Trái Đất. Ông gọi đó là...
Dấu chấm màu xanh nhạt.
"Đó là đây.
Đó là nhà.
Đó là chúng ta.
Trên đó, tất cả mọi người bạn yêu thương,
biết tới,
nghe về,
toàn bộ loài người
đã sống trọn đời mình.
Mọi niềm vui và nỗi khổ,
hàng nghìn tôn giáo, ý thức hệ
và trường phái kinh tế đầy tự tin,
mọi thợ săn và thổ phỉ,
anh hùng và thằng hèn,
kẻ kiến tạo hay hủy diệt nền văn minh,
mọi hoàng đế và nông dân,
mọi đôi trẻ đang yêu,
mọi bậc cha mẹ cùng đứa con tin yêu,
mọi nhà sáng chế và thám hiểm,
mọi người thầy đạo đức, mọi chính trị gia mục nát,
mọi siêu sao, mọi lãnh tụ tối cao,
mọi thánh nhân và tội đồ trong lịch sử nhân loại
đã sống trên đó,
một hạt bụi
bay lơ lửng... trong một tia sáng Mặt Trời.
Trái Đất chỉ là một sân khấu rất nhỏ
trong đấu trường vũ trụ bao la.
Hãy nghĩ về những dòng sông máu
đổ ra bởi các vị tướng và hoàng đế
để trong vinh quang và chiến thắng,
trong tích tắc ấy, họ được làm bá chủ
của một phần nhỏ... trên cái chấm ấy.
Hãy nghĩ về bao tang thương
cư dân ở một góc cái chấm này
mang đến cho cư dân cùng giống loài
ở một góc khác.
Họ dễ hiểu lầm nhau làm sao.
Họ hăm hở giết nhau đến thế nào.
Họ thù ghét nhau bao nhiêu.
Mọi điệu bộ giả tạo,
ảo tưởng tự tôn của chúng ta,
suy tưởng về vị trí đặc biệt của mình
trong vũ trụ này,
sẽ bị thách thức bởi cái chấm mờ sáng đó.
Hành tinh của chúng ta...
chỉ là một hạt bụi lẻ loi
trong màn đêm vũ trụ mênh mông, ngập tràn.
Trong sự tăm tối của chính chúng ta,
trong sự rộng lớn này,
chẳng thể chờ ai
tới cứu chúng ta khỏi chính mình.
Tới nay, Trái Đất là thế giới duy nhất được biết có tồn tại sự sống.
Không có nơi nào,
ít nhất là trong tương lai gần,
để loài người di cư tới.
Ghé thăm thì có.
Nhưng ở lại thì chưa.
Dù muốn hay không
thì hiện tại, Trái Đất là nơi ta sống.
Người ta thường nói thiên văn
dạy ta khiêm tốn và xây dựng nhân cách.
Cách tốt nhất để chỉ ra
cái "tôi" nực cười của loài người
có lẽ chính là hình ảnh được chụp từ xa này.
Đối với tôi, nó nhấn mạnh trách nhiệm của chúng ta
để cư xử thân thiện với nhau hơn,
để bảo vệ và nâng niu
dấu chấm màu xanh nhạt ấy,
mái nhà duy nhất chúng ta từng biết tới."
Làm sao con người,
những sinh vật nhỏ bé trên hạt bụi ấy,
biết cách gửi tàu vũ trụ
vào Ngân Hà?
Chỉ vài trăm năm trước thôi, một giây vũ trụ ngắn ngủi,
chúng ta còn chưa biết tới thời điểm và địa điểm của mình trong vũ trụ.
Chưa nhận thức được phần còn lại của vũ trụ,
chúng ta chôn chân trong một ngục tù--
một vũ trụ nhỏ bé
nằm gọn trong một quả cầu.
Chúng ta đã thoát khỏi ngục tù đó như thế nào?
Đó là thành quả của nhiều nhà thám hiểu
đã khắc tâm năm nguyên tắc đơn giản.
Luôn đặt vấn đề.
Người ta bảo thế chưa chắc là đúng,
trong đó có cả tôi.
Độc lập suy nghĩ.
Chất vấn chính mình.
Đừng tin chỉ vì bạn muốn thế.
Tin không thôi chẳng thể biến nó thành sự thật.
Thẩm định ý tưởng bằng các bằng chứng
tới từ quan sát và thử nghiệm.
Nếu một ý tưởng tâm đắc không vượt qua một bài kiểm tra hợp lí,
ý tưởng đó sai!
Hãy chấp nhận điều đó.
Lần theo bằng chứng, bất kể chúng dẫn tới đâu.
Nếu bạn không có bằng chứng, đừng vội phán xét.
Và có lẽ quan trọng nhất là:
Hãy nhớ kĩ, bạn có thể sai.
Kể cả những nhà khoa học lỗi lạc nhất
cũng từng phạm sai lầm.
Newton, Einstein,
và mọi nhà khoa học vĩ đại khác trong lịch sử
đều từng phạm sai lầm.
Vậy cũng phải thôi, bởi họ đều là con người.
Khoa học giúp chúng ta đừng lừa dối chính mình
hay những người khác.
Các nhà khoa học từng gây tội ác chưa?
Có chứ.
Giống với mọi công cụ khác,
chúng ta đã từng lạm dụng khoa học.
Và đó là lí do chúng ta không thể lệ thuộc khoa học
vào nhóm nhỏ cầm quyền.
Công chúng sở hữu càng nhiều khoa học,
khoa học càng ít bị lạm dụng.
Các giá trị này xua tan
thói ngu muội và tự cao,
và nói cho cùng thì
chính vũ trụ, hầu hết cũng là bóng tối,
rải rác các cụm ánh sáng.
Khám phá tuổi đời của Trái Đất, khoảng cách tới các vì sao
hay quá trình tiến hóa của sự sống--
thì có ý nghĩa gì?
Điều này phụ thuộc vào việc
bạn muốn vũ trụ của mình rộng lớn thế nào.
Vài người chỉ muốn sống trong một vũ trụ nhỏ bé.
Không sao cả.
Điều đó cũng dễ hiểu thôi.
Nhưng tôi muốn sống trong một vũ trụ rộng lớn.
Khi tôi nghĩ về tất cả những điều này,
tôi thấy xúc động.
Và với cảm xúc ấy, tôi muốn biết tất cả điều này là thật.
Rằng chúng không chỉ diễn ra trong đầu tôi.
Bởi sự thật mới là thứ quan trọng
và trí tưởng tượng của chúng ta chẳng thể sánh với
tự nhiên vĩ đại.
Tôi muốn biết những vùng tối kia là gì
và điều gì xảy ra trước vụ nổ Big Bang.
Tôi muốn biết thứ gì nằm ngoài chân trời vũ trụ
và sự sống đã bắt đầu như thế nào.
Trong vũ trụ này, liệu có nơi nào khác
vật chất và năng lượng đang sống...
và nhận thức?
Tôi muốn biết tổ tiên của tôi--
toàn bộ họ.
Tôi muốn là một đoạn dây chắc, khỏe
trong sợi dây giữa các thế hệ.
Tôi muốn bảo vệ con cháu của tôi
và con cháu của họ.
Con người - chủ thể tai, mắt,
suy nghĩ, cảm xúc ở góc vũ trụ này -
đang dần học hỏi lịch sử của mình.
Những sinh vật từ vật chất sao
đang nghiên cứu quá trình tiến hóa của vật chất,
lần lại đường dài dẫn tới ý thức.
Con người và mọi sinh vật khác trên hành tinh này
kế thừa di sản của quá trình tiến hóa
hàng tỉ năm của vũ trụ.
Nếu chúng ta ghi nhớ điều này,
nếu chúng ta học hỏi và trân trọng tự nhiên,
người đời sau sẽ ghi nhớ chúng ta
là một phần chắc, khỏe trong dây sự sống.
Và con cháu chúng ta sẽ tiếp tục hành trình thiêng liêng này,
thay ta học hỏi, giống như ta đã học thay những người đi trước,
khám phá những kì quan không tưởng ngày nay...
trong vũ trụ.
Biên dịch: tieu_dao_tac | tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos